Hát soọng cô của người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ngày đăng: 19/03/2019  - Lượt xem: 144

Soọng cô của người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc là loại hình trình diễn dân gian đặc sắc ra đời trong lao động, sản xuất và sinh hoạt được cộng đồng người Sán Dìu gìn giữ cho đến ngày nay.

Theo nghệ nhân soọng cô Trương Văn Cao ở thôn Đồng Giếng, xã Đạo Trù, huyện Tam Đảo, soọng cô của người Sán Dìu có lịch sử phát triển lâu đời, được cộng đồng lưu truyền qua các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết dân gian, điển hình là truyện kể về Sự tích quả bầu và truyện Lý Tam Mói (có vùng gọi là Lưu Tam Muội). Hiện nay, có nhiều dị bản khác nhau về hai truyện này, nhưng về cơ bản cốt truyện giống nhau.

Trong truyện Sự tích quả bầu, soọng cô được các chàng trai, cô gái người Sán Dìu hát để nói lên nỗi lòng, tìm bạn tâm đầu ý hợp làm chồng vợ. Truyện Lý Tam Mói giải thích rõ hơn về nguồn gốc, lịch sử ra đời của soọng cô. Chuyện kể rằng ngày xưa, có một cô gái miền sơn cước xinh đẹp, có tiếng hát ngọt ngào, trong trẻo như suối ngân giữa đại ngàn tên là Lý Tam Mói. Cô sống ở vùng sông nước Quế Lâm Châu, là người có tài ứng ca, hát hay nổi tiếng khắp vùng được mọi người biết đến. Một hôm, có ba chàng trai sống ở vùng Dương Tử, chở ba thuyền sách tìm đến mong gặp được Lý Tam Mói để thi tài hát đối đáp giao duyên. Khi ba chàng trai xuôi dòng sông xanh thì gặp một cô thôn nữ đi lấy nước, ba chàng hỏi thăm đường đến nhà Lý Tam Mói. Cô gái (chính là Lý Tam Mói) liền nói nếu ba anh hát đối được bài hát của cô thì cô sẽ chỉ đường. Ba chàng trai đồng ý, sau một hồi hát đối đáp cùng nhau, cô gái hát:

Sẹng Thao mạo kẹn thao pha phát

Sẻng Lỷ mạo kẻn lỷ pha hoi

Sẹng Lay mạo kẹn lay thén thi

Sam chạc thai cô nả lói

Dịch nghĩa:

Họ Đào không thấy hoa đào nở

Họ Lý không thấy hoa mận ra

Họ Lê không thấy cày ruộng đất

Hỏi ba anh đến từ nơi nào

Với tài hát đối đáp xuất chúng của cô, ba anh đã tìm trong từng cuốn sách hát mà không thể đối được. Tức giận, các anh đã hất đổ ba thuyền sách xuống sông rồi quay thuyền về. Cô Lý Tam Mói thấy tiếc ba thuyền sách, liền lấy đòn gánh vớt được mấy quyển sách hát và lời bài hát được cô truyền lại cho người Sán Dìu đến ngày nay.

Một tiết mục hát múa soọng cô của người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc

Hiện nay, số nghệ nhân người Sán Dìu còn nắm giữ và thực hành di sản soọng cô chủ yếu ở độ tuổi trung niên và người già, cư trú trên địa bàn các xã: Quang Sơn, huyện Lập Thạch; Đạo Trù, Hồ Sơn, Minh Quang, Hợp Châu, huyện Tam Đảo; Trung Mỹ, huyện Bình Xuyên; Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên. Soọng cô được lưu truyền bằng hai hình thức: truyền khẩu và ghi bằng chữ Nôm – Sán Dìu, trong đó, hình thức truyền khẩu là chủ yếu.

Theo tiếng Sán Dìu, soọng nghĩa là xướng, cô nghĩa là ca. Có lịch sử ra đời và phát triển gắn liền với đời sống lao động sản xuất, sinh hoạt văn hóa, phong tục, tập quán của cộng đồng, nội dung của soọng cô rất phong phú, đề cập đến tình yêu quê hương, đất nước, tình yêu đôi lứa, ca ngợi trong lao động, ướm hỏi tỏ tình, thăm hỏi gia đình... Qua khảo sát thực tế, soọng cô của người Sán Dìu có khoảng gần 1.000 bài. Là tiếng nói của người lao động, vì vậy, ngôn ngữ trong soọng cô có nguồn gốc dân dã, thể hiện bản chất bình dị, chất phác, hồn nhiên của người nông dân. Ngôn từ của soọng cô sử dụng từ tượng hình, tượng thanh khá phong phú và hấp dẫn. Cách xưng hô trong soọng cô thể hiện rõ phương thức diễn xướng hát đối đáp trực tiếp, chủ yếu ở ngôi thứ nhất và thứ hai.

Nếu nội dung của soọng cô phản ánh sinh động cuộc sống lao động, sinh hoạt thì âm nhạc là thành tố quan trọng cấu thành nên soọng cô. Đặc trưng cơ bản của âm nhạc trong soọng cô thể hiện ở làn điệu có 4 âm, đôi khi có 5 hoặc 6 âm; thang âm 4 có mối quan hệ mật thiết với các thang âm 5 và 6, được xuất hiện nhiều hơn cả và làm nên nét đặc trưng trong việc sử dụng thang âm và điệu hát. Nhịp trong hát soọng cô ổn định về trường độ, thường sử dụng nhịp 2/4, 4/4, đôi khi nhịp tự do. Một đặc trưng nổi bật nữa trong âm nhạc của soọng cô là âm vực không quá lớn, quãng âm luôn kế tiếp nhau đều đều, độ trầm bổng không cao. Các âm a, ư, ơ, ớ, ờ... xuất hiện ở đầu câu hay cuối câu hát chủ yếu đóng vai trò như nốt lấy đà, làm cho các lời ca được thể hiện theo kiểu ngẫu hứng càng làm phong phú thêm tính nhạc.

Giao lưu hát soọng cô tại câu lạc bộ soọng cô Bảo Phác, xã Hợp Châu, huyện Tam Đảo

Môi trường diễn xướng của soọng cô là lối hát có tính cộng đồng được thể hiện qua đối đáp giữa chủ và khách, giữa làng này với làng kia, giữa nam và nữ. Môi trường diễn xướng khá tự do cả về không gian và thời gian như: trong hội xuân, bên suối, trên rừng, dưới nương, mừng nhà mới, đám cưới, đi chơi làng... Không gian diễn xướng được mở rộng phạm vi liên thôn, liên xã, liên huyện và thậm chí là liên tỉnh.

Hiện nay, công tác bảo tồn và phát triển soọng cô của người Sán Dìu đã nhận được sự quan tâm của các cấp, các ngành. Nhiều câu lạc bộ soọng cô được thành lập, với trên 1.000 thành viên tham gia. Hằng năm, các câu lạc bộ đều tổ chức các các lớp truyền dạy, giao lưu tạo môi trường, không gian cho các hội viên, nghệ nhân thực hành, biểu diễn. Qua đó, góp phần giới thiệu giá trị văn hóa của làn điệu dân ca này đến với công chúng, nâng cao ý thức, lòng tự hào của người dân trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng. Đặc biệt, mới đây, soọng cô của người Sán Dìu ở các huyện: Lập Thạch, Tam Đảo, Bình Xuyên, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là 1 trong 8 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dự kiến tỉnh sẽ công bố Quyết định công nhận này vào đúng dịp khai mạc lễ hội Tây Thiên Xuân 2019.

Cùng với những thay đổi về đời sống, người Sán Dìu đang dần mất đi ngôn ngữ, tiếng nói truyền thống của mình, đặc biệt, thế hệ trẻ thường ít quan tâm đến hát soọng cô, làm cho loại hình văn hóa này đang dần bị mai một, thiếu sự tiếp nối giữa các thế hệ. Để bảo vệ và lưu truyền soọng cô, theo ông Lê Việt Hùng, Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục lòng tự hào dân tộc, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc nói chung, soọng cô nói riêng trong phát triển du lịch; khuyến khích thành lập các câu lạc bộ soọng cô để các nghệ nhân tiếp tục truyền dạy cho thế hệ trẻ góp phần bảo tồn, gìn giữ soọng cô thông qua những lớp học, buổi sinh hoạt với nhiều hình thức và nội dung phong phú để thu hút các thành viên tham gia. Xây dựng di sản soọng cô thành sản phẩm đặc thù phục vụ phát triển du lịch, đưa những giá trị văn hoá dân gian thành nguồn lợi có thể khai thác để tạo ra thu nhập cho đồng bào. Cần có các công trình nghiên cứu chuyên sâu, có chất lượng, xuất bản sách về di sản nghệ thuật trình diễn dân gian soọng cô của người Sán Dìu để lưu truyền cho thế hệ sau. Cùng với đó, chính quyền địa phương cần động viên, khuyến khích và kịp thời quan tâm ghi nhận sự đóng góp của các nghệ nhân trong công tác truyền dạy vốn di sản trong cộng đồng, bảo tồn, và phát huy giá trị làn điệu soọng cô.

Tác giả: PV - Nguồn: https://vinhphuc.gov.vn/ - Số lần được xem: 144

Video

Đại hội MTTQ tỉnh Vĩnh Phúc lần thứ XIV, nhiệm kỳ 2019-2024 Cầu nối ý Đảng lòng dân Đại hội Đại biểu Mặt trận tổ quốc huyện Vĩnh Tường nhiệm kỳ 2019 – 2024 Mặt trận Tổ quốc cấp xã nhìn lại một nhiệm kỳ Công tác Mặt trận một năm nhìn lại
Xem tất cả »


Liên kết website